[FOTO] Otwarcie dworca dopiero w przyszłym roku. Powodem jedna decyzja

Decyzja w sprawie wpisu do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Śląskiego

DECYZJA W SPRAWIE WPISU DO REJESTRU ZABYTKÓW NIERUCHOMYCH WOJ. ŚLĄSKIEGO

(...) budynek administracyjny "ZNS" (dawny posterunek rewidentu) oraz budynek ekspedycji towarowej i magazynu są ujęte w gminnej ewidencji zabytków gminy Czechowice-Dziedzice. Należy wskazać, że w odniesieniu do budynku administracyjnego "ZNS" (dawny posterunek rewidentu), położonego na działkach ewid. nr 1472 i 1357/30, obr. 0003 Dziedzice, m. Czechowice-Dziedzice, pow. bielski, tut. organ podejmował wcześniejsze działania. Decyzją BB/384/2025 z dn. 20.05.2025 r. tut. organ wstrzymał wykonywanie robót rozbiórkowych tego budynku. Pismem z dn. 07.05.2025 r. (data wpływu 15.05.2025 r.) Polskie Koleje Państwowe S. A. poinformowały tut. organ o zamiarze przystąpienia do rozbiórki budynku rewidentu w Czechowicach-Dziedzicach, powołując się na zaświadczenie IFXV.7843.7.24.2025 Wojewody Śląskiego o braku podstaw do wniesienia sprzeciwu do zgłoszenia rozbiórki.

W dn. 22.04.2025 r. na wniosek Polskich Kolei Państwowych S. A. tut. organ zaopiniował negatywnie rozbiórkę budynku, wskazując na jego walory zabytkowe. Budynek "ZNS" (nr inw. 9/032/00254/101) Czechowice- Dziedzice, dz. 1472, określany też jako budynek posterunku rewidentu, należy do zespołu dworca kolejowego, który figuruje w gminnej ewidencji zabytków Gminy Czechowice-Dziedzice na podstawie zarządzenia nr 73/18 Burmistrza Czechowic-Dziedzic z dn. 15.05.2018 r. w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Czechowice- Dziedzice.

Dla obiektu została wykonana karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, sporządzona przez Pracownię Projektowo-Urbanistyczno-Konserwatorską Abakus w 2016 r. Na ww. karcie GEZ z 2016 r., której oryginał przechowywany jest w Urzędzie Miasta Czechowice-Dziedzice, a także na karcie wojewódzkiej ewidencji zabytków z 2017 r. wskazany został jako "budynek administracyjny w zespole dworca kolejowego z ok. 1910 r." - widnieje (na fotografii) bezsprzecznie omawiany budynek i nie ma żadnych wątpliwości co do jego walorów zabytkowych i konieczności ochrony.

W trakcie prowadzonego postępowania o wydanie pozwolenia na remont dworca kolejowego tut. organ umorzył m.in. zakres związany z rozbiórką posterunku rewidentu (...) w ramach inwestycji o nazwie "Przebudowa dworca kolejowego Czechowice-Dziedzice" i wskazał, że inwestycja dotycząca ww. robót będzie uzgadniana przez tut. Urząd na etapie postępowania o wydanie pozwolenia na budowę, na wniosek organu administracji architektoniczno-budowlanej. Następnie na wniosek Wojewody Śląskiego (znak: IFXV.7840.11.44.2020) prowadzącego postępowanie zgodnie z art. 106 KPA oraz znowelizowaną w dn. 18.03.2010 r. ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. nr 75, poz. 474) i art. 39 ust. 3 Ustawy z dn. 07.07.1994 r. - Prawo budowlane, tut. organ odmówił uzgodnienia rozbiórki budynku posterunku rewidentu w Czechowicach-Dziedzicach.

Na powyższe postanowienie nie wniesiono zażalenia.

Pismem znak: B-NR.5135.73.2021.DM RPW/28764/2021 - w odpowiedzi na pismo PKP S.A., znak: KNKa11.2372.48.2020.FK/2 - tut. organ poinformował o formie ochrony przedmiotowego zabytku. Na potrzeby prowadzonego wówczas postępowania dn. 01.12.2021 r. dokonano oględzin budynku rewidentu, stwierdzając, iż posiada on zabytkowy charakter. Obiekt został wtórnie rozbudowany przez wprowadzenie przybudówki od strony południowej. Obiekt posiada wystrój architektoniczny w postaci akcentów dekoracji klinkierowej zachowanych w pierwotnej formie. Stan techniczny obiektu był niezadawalający (liczne zawilgocenia przyziemia). Obecny na oględzinach przedstawiciel PKP S.A. i projektant zarysowali plan inwestycji w rejonie planowanej rozbiórki (parking, wiata rowerowa i śmietnikowa oraz dworzec tymczasowy).

Wizja przeprowadzona dn. 20.01.2025 r. potwierdziła powyższy stan rzeczy. Stwierdzono, że budynek jest nieużytkowany, zaniedbany i znajduje się w niezadowalającym stanie technicznym. Pomimo częściowej rozbudowy o wtórną przybudówkę zachował oryginalną bryłę i architekturę. Przedstawiciele inwestora oświadczyli (oprócz argumentacji z pisma z dnia 04.11.2024 r.), że udostępnienie dworca po przebudowie ze względów ppoż. wymaga rozbiórki budynku rewidentu. Przedstawiciele tut. organu wyrazili stanowisko, że obiekt posiada istotną wartość zabytkową oraz jest możliwa jego adaptacja i zagospodarowanie.

Pomimo zaobserwowanego na oględzinach niezadowalającego stanu technicznego, stwierdzono wówczas, że obiekt nie utracił wartości zabytkowych, a skala zaistniałych zniszczeń związanych z brakiem użytkowania obiektu, zasadniczo nie wpłynęła na czytelność jego bryły, charakteru stylowego czy ilości zachowanej substancji zabytkowej. Potwierdzono wówczas, że przedmiotowy budynek posiadał w dalszym ciągu harmonijną, spójną formę i bryłę, zachowaną w pierwotnym wyglądzie (jedynie od strony południowej dobudowaną przybudówkę murowaną).

Wskazano wówczas, że nieodpowiedni stan zachowania zabytku wynikający ze zużycia technicznego obiektu zawsze oddziałuje na jego wartość zabytkową, mogąc ją redukować, dopóki jednak istniejącym elementom tego obiektu da się przypisać to, iż stanowią one nadal nośnik wartości mających znaczenie dla historii i kultury nie może to stanowić samoistnej przesłanki do dekapitacji budynku.

Wobec powyższego na zasadzie art. 46 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tj. wojewódzki konserwator zabytków może wydać decyzję o wstrzymaniu prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku niewpisanym do rejestru albo na Listę Skarbów Dziedzictwa, jeżeli zabytek ten spełnia warunki uzasadniające dokonanie wpisu do rejestru), wydano decyzję BB/384/2025 z dn. 20.05.2025 r. o wstrzymaniu wykonywania robót rozbiórkowych budynku rewidentu.

W celu oceny zachowanych walorów zabytkowych omawianego zespołu zabudowy w toku postępowania zgromadzono niezbędną dokumentację. Przeprowadzono kwerendę bibliograficzną. Do akt sprawy włączono kopie opracowań, publikacji książkowych, czasopism, kopie kart ewidencyjnych, archiwalnych zdjęć i pocztówek oraz bieżącą dokumentację, w tym korespondencję dot. omawianego zespołu zabudowy. W dn. 10.07.2025 r. przeprowadzono oględziny omawianego zespołu zabudowy, podczas których wykonano aktualną dokumentację fotograficzną oraz sporządzono protokół z oględzin. Podczas oględzin przedstawiciele PKP S.A. złożyli do akt sprawy rysunek - rzut budynku rewidentu, a także budowlaną ekspertyzę techniczną budynku rewidentu (aut. Dariusz Szumilas, wyk. marzec 2025 r.). Pismem K-RD.5140.43.2025.MB z dn. 10.07.2025 r., Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków zawiadomił strony postępowania administracyjnego o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów.

Strony postępowania skorzystały z tej możliwości oraz złożyły pisemne stanowiska w sprawie. Działający w imieniu Skarbu Państwa Starosta Powiatu Bielskiego zajął stanowisko pismem z dn. 21.07.2025 r., znak: GM.6843.14.12.2025.NA (do pisma dołączono pismo Burmistrza Czechowic-Dziedzic z dn. 21.07.2025 r., znak: UA.4120.6.2025, wraz z "opinią konsultanta w zakresie konserwatorskim" - aut. Ł. Konarzewski). Do akt sprawy włączono także pismo Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dn. 23.07.2025 r., znak: DOZ- KiNK.6642.36.2025.EZ, przy którym przekazano pismo Burmistrza Czechowic-Dziedzic z dn. 21.07.2025 r., znak: OR.033.60.2025.

Ustalono co następuje:

(...) Ok. 1901/1902 r. wzniesiono - towarzyszące budynkowi dworca - obiekty: budynek administracyjny "ZNS" (dawny posterunek rewidentu) oraz trzysegmentowy budynek ekspedycji towarowej i magazynu.

Budynek rewidentu (oznaczony literą B w sentencji decyzji i na zał. graficznym) to obiekt, który posiada wystrój architektoniczny w postaci akcentów dekoracji klinkierowej zachowanych w pierwotnej formie. Budynek parterowy, murowany, wzniesiony w technologii tradycyjnej (ściany ceglane), nie jest podpiwniczony; posiada niewielki fundament żużlobetonowy. Obiekt posiada tynkowane elewacje z nietynkowanym cokołem i narożnymi pilastrami; dach dwuspadowy ze skrzyżowanymi osiami dwóch kalenic; więźba dachowa drewniana; pokrycie papą na deskowaniu. Otwory okienne prostokątne i z łukiem odcinkowym, zachowany okulus w elewacji północnej; stolarka okienna drewniana.

Obiekt jest wtórnie rozbudowany przez wprowadzenie przybudówki od strony południowej. Mimo stwierdzonego na oględzinach złego stanu zachowania, obiekt nie utracił wartości zabytkowych, a skala zaistniałych zniszczeń związanych z brakiem użytkowania obiektu, zasadniczo nie wpłynęła na czytelność jego bryły, charakteru stylowego czy ilości zachowanej substancji zabytkowej. Przedmiotowy budynek posiada w dalszym ciągu harmonijną, spójną formę i bryłę, zachowaną w pierwotnym wyglądzie (jedynie od strony południowej dobudowaną zachowaną w charakterze przybudówkę murowaną).

Budynek ekspedycji towarowej i magazynu (oznaczony literą C w sentencji decyzji i na zał. graficznym) to obiekt murowany, składający się z trzech segmentów, z dachem dwuspadowym (więźba dachowa drewniana, pokrycie papą), wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta. Posiada wydłużony wydatny okap. Zachował się kamienny cokół, tynkowane elewacja, z pionową artykulacją związaną z przeniesieniem podziału konstrukcji więźby dachowej. Artykulacja najlepiej widoczna jest w segmencie wschodnim, w elewacji północnej i południowej.

Segment wschodni posiada zachowaną w ścianie szczytowej (od wschodu) w zwieńczeniu - detal arkadkowy, pierwotny wykrój otworów okiennych w formie biforium; dolne otwory okienne wtórnie poszerzone (obecnie okna pcw). Detal arkadkowy zachował się również w elewacji zachodniej segmentu wschodniego. Segment środkowy niższy, z kamiennym cokołem, z pięcioosiową elewacją południową, artykułowaną otworami okiennymi i drzwiowymi, otwory okienne zamknięto łukiem pełnym; szczątkowo zachowały się opaski okienne proste; w elewacji północnej - otwory okienne prostokątne. Segment zachodni powstał przez analogię do segmentu wschodniego; posiada uproszczony detal architektoniczny; elewacje zostały częściowo przekształcone; zachowały się również przedłużone okapy.

Od strony północnej budynku ulokowana jest rampa ziemna. Obecnie obiekt jest nieużytkowany; zabezpieczony przed dostępem osób postronnych. Teren w rejonie budynku, po jego południowej stronie, wyłożony jest częściowo historyczną kostką brukową. Przed głównym budynkiem dworcowym od strony pd. - kostka brukowa współczesna oraz istniejące współczesne obiekty infrastruktury (wiata rowerowa i śmietnikowa). Na południe od budynku magazynku i ekspedycji znajdują się współczesne parterowe pawilony handlowo-usługowe. Na pn. od budynku rewidentu - współczesna kostka brukowa; od pd. - nawierzchnia żwirowa.

Należy wskazać, że zachowały się bryły budynków, tworzących omawiany zespół zabudowy, jak i forma dachów, gabaryty budynków, sposób ukształtowania brył; zachowana historyczna forma dachów i okapów, zachowana historyczna kompozycja elewacji, układ osi okiennych i drzwiowych, wykroje otworów, sposób opracowania i wystrój architektoniczny. Nośnikiem wartości artystycznej jest zachowana historyczna kompozycja i sposób opracowania elewacji obiektów, tworzących zespół zabudowy, historyczna artykulacja elewacji, tj. układ, wielkość i kształt historycznych otworów okiennych i drzwiowych; wystrój i detal architektoniczny elewacji.

Zachowana substancja zespołu zabudowy świadczy o jego proweniencji i pierwotnym przeznaczeniu. Stanowi dzieło minionej epoki, jako zespól zabudowy dworcowej ważnej węzłowej stacji kolejowej, który jest niezwykle ważny dla miasta, ze względu na swoją wartość architektoniczną, niewątpliwą autentyczność substancji oraz oryginalną formę obiektów, tworzących zespół zabudowy. Wartość naukowa zespołu jest niezaprzeczalna. Porównanie materiałów archiwalnych i przeprowadzone oględziny nieruchomości pozwalają stwierdzić, że zabytek, jakim jest omawiany zespól zabudowy, mimo przekształceń, wynikających z doraźnych adaptacji i przeprowadzonych przebudów, w zakresie swojej najcenniejszej formy i substancji, tj. wystroju elewacji, brył, rzutów, kubatur, jest zachowany w swojej pierwotnej formie i substancji.

Autentyzm formy architektonicznej wyraźnie odzwierciedla pierwotne przeznaczenie każdego z budynków, tworzących zespół zabudowy. Zespół ma zatem wartość naukową jako przedmiot badań nad zachodzącymi przemianami typów zabudowy, układów przestrzenno-funkcjonalnych oraz sposobów dekoracji fasad obiektów kolejowych. Ponadto posiada niekwestionowane wartości artystyczne, wynikające m.in. z cech stylowych odzwierciedlających tendencje panujące na przełomie XIX i XX w. w architekturze użytkowej, polegające na wykorzystaniu form historyzujących. Warto podkreślić, że ww. zespół zabudowy wyróżnia się charakterem zabudowy w tej części miasta; powstał w okresie niezwykle ważnym dla Czechowic-Dziedzic, w którym w dużej mierze ukształtował się dzisiejszy krajobraz miejscowości. Omawiany zabytek posiada wartość historyczną, jako świadectwo rozwoju miejscowości oraz naukową jako dokument rozwoju budownictwa kolejowego.

Tym samym omawiany zespół zabudowy, wpisany do rejestru zabytków stanowi świadectwo epoki minionej, którego zachowanie i ochrona prawna jest konieczna, wobec posiadanych walorów historycznych i naukowych. Jednocześnie należy stwierdzić, że w aktualnie zachowanej formie zespołu zabudowy istnieją elementy konstrukcji, rozwiązania materiałowe i wystrój architektoniczny, które niosą cenne dane na temat historycznego znaczenia i funkcji budynków, tworzących omawiany zespół. Zachowana struktura stanowi materialny nośnik wartości historycznej, artystycznej i naukowej, a także dokumentuje związek z rozwojem urbanistycznym Czechowic-Dziedzic.

Wartość zabytkowa omawianego zespołu zabudowy podkreślona jest kontekstem przestrzennym, bowiem - co było już wzmiankowane powyżej - jest on usytuowany w centrum miasta, co wskazuje na rolę obiektu w dokumentacji rozwoju struktury miejscowości. Omawiany zespół zabudowy stanowi tym samym autentyczne świadectwo epoki minionej, którego zachowanie i ochrona prawna jest konieczna, wobec posiadanych walorów dokumentacyjnych i architektonicznych. Mając na względzie zapewnienie bezpośredniej ochrony substancji zabytku oraz ochrony wspomnianych wartości zasadnym jest objęcie go ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków.

Układ przestrzenny zespołu zabudowy ma charakter zwarty i uporządkowany. Kompozycja oparta jest na układzie równoleżnikowym, wyznaczonym od północy linią kolejową, przez co wszystkie trzy budynki usytuowano niejako "w szeregu". Odbiór wizualny zespołu całościowo odczytywany jest jako spójny i uporządkowany układ przestrzenny. Obiekty znajdują się w zróżnicowanym stanie technicznym, ale dzięki zachowaniu układu kompozycyjnego zespołu stacyjnego, utrzymane zostały również pierwotne relacje przestrzenne pomiędzy poszczególnymi elementami zespołu.

Obiekty zachowały swoje dawne formy. Bryły i elewacje wszystkich trzech obiektów zachowały się w stanie zasadniczo nieprzekształconym (oprócz dobudówki do budynku rewidentu). Większym przekształceniom poddane zostały wnętrza budynków, głównie współcześnie, ze względu na dostosowywanie ich do potrzeb użytkownika/najemcy. Ponieważ przedmiotem postępowania o wpis do rejestru zabytków jest zespół zabudowy, wygląd wnętrz nie ma wpływu na ocenę wartości całego założenia. Również przekształcenia poszczególnych obiektów oceniane są w kontekście całości, a nie wartości indywidualnych architektury.

Historyczne zespoły budowlane to powiązana przestrzennie grupa budynków wyodrębniona ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi. W przypadku tej kategorii zabytków, wartość stanowi nie tylko forma architektoniczna budynków, ale także relacje przestrzenne między zabudową, jej historyczne rozplanowanie i kompozycja. Zespół zabudowy stacji kolejowej to specyficzna przestrzeń, która powstała w konkretnym celu, dla obsługi przewozu towarów i pasażerów. Jako zbiór obiektów o określonych cechach w przemyślany i uporządkowany sposób rozmieszczonych na określonym, wyodrębnionym obszarze w bezpośrednim sąsiedztwie torowiska kolejowego, niewątpliwie jest jednak przestrzenią komponowaną.

Ogólne zagospodarowanie zespołu budowlanego ma wpływ na zachowanie relacji przestrzennych, skali zabudowy oraz spójności estetycznej i stylistycznej całości. W celu ochrony historycznego rozplanowania i kompozycji zespołu stacji, stanowiącego - zgodnie z ustawową definicją - integralny element historycznego zespołu budowlanego, niezbędna jest ochrona także przestrzeni pomiędzy poszczególnymi elementami tworzącymi ten zespół. Obszar objęty niniejszym wpisem do rejestru zabytków został wyznaczony w oparciu o rozgraniczenia odbierane czytelnie w terenie, z uwzględnieniem układu kompozycyjnego, osi widokowych oraz cech i wartości zabudowy współtworzącej historyczny zespół.

Przy ustalaniu granic ochrony kierowano się zasadą zachowania spójności wyznaczanego terenu oraz jego jednoznacznego zdefiniowania. Wyznaczone granice pokrywają się z zewnętrznymi granicami działek ewidencyjnych historycznej zabudowy, oddzielając wyraźnie zespół zabudowy od sąsiadującej z nią zabudowy mieszkaniowej współczesnej i historycznej. Na terenie zespołu znajdują się wtórne współczesne niewielkie pawilony handlowe, bez wartości zabytkowej, położone na południe od budynku magazynu i ekspedycji, które są nakładem poniesionym przez dzierżawców na gruntach Skarbu Państwa.

Dotychczasowa ochrona konserwatorska poprzez ujęcie w gminnej ewidencji zabytków oraz częściowa ochrona w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego okazała się niewystarczająca, zwłaszcza w kontekście pogarszającego się stanu obiektu rewidentu, zagrożonego ponadto rozbiórką. Mając na względzie powyższe okoliczności, Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków uznał za niezbędne wzmocnienie nadzoru konserwatorskiego poprzez wpis do rejestru zabytków.

Po raz kolejny należy podkreślić, że wpis do rejestru zabytków nie uniemożliwia remontów, w tym modernizacji, adaptacji i rewitalizacji budynków zabytkowych lub realizacji nowych inwestycji na tym obszarze, a jedynie gwarantuje zapewnienie odpowiedniego nadzoru konserwatorskiego nad ich prowadzeniem, z poszanowaniem substancji zabytkowej i charakteru całego zespołu. Dopuszcza się realizację inwestycji pod warunkiem, że nie wpłyną one niekorzystnie na wygląd brył i elewacji historycznej zabudowy, jej stylistykę i charakterystyczne cechy oraz nie zaburzą czytelności rozplanowania i zagospodarowania terenu zespołu zabudowy.

Reasumując, z uwagi na opisane wyżej wartości omawiany zespół zabudowy odpowiada definicji legalnej zabytku zawartej w art. 3 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, mówiącej, że zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części i zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Na tej podstawie zostaje wpisany niniejszą decyzją do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego, a tym samym objęty ochroną prawną.

Odnosząc się do pisma Starosty Powiatu Bielskiego z dn. 21.07.2025 r, znak: GM.6843.14.12.2025.NA, przy którym przekazano również pismo Burmistrza Czechowic-Dziedzic z dn. 21.07.2025 r., znak: UA.4120.6.2025, które wpłynęło w toku niniejszego postępowania, a także mając na uwadze złożone oświadczenia do protokołu z dn. 10.07.2025 r. - tut. organ wskazuje, że kwestia środków finansowych koniecznych do zabezpieczenia i utrzymania zabytku nie podlega ocenie organu konserwatorskiego. Sprawa kosztów remontu obiektu pozostaje zatem bez wpływu na ocenę merytorycznej zasadności wpisu do rejestru zabytków. Rachunek ekonomiczny efektywności remontu budynku, jakkolwiek istotny dla strony, nie może być bowiem stosowany w odniesieniu do obiektów zabytkowych. Zgodnie z przytoczonym wyżej przepisem art. 6 ust. 1 pkt 1 u.o.z., ochronie i opiece podlegają zabytki nieruchome bez względu na stan zachowania.

Tym samym kalkulacje zasadności i opłacalności remontu nie mają znaczenia dla działań podejmowanych w przedmiotowej sprawie. Argumenty natury ekonomicznej, a nie prawnej, nie mogą być przesłanką do rezygnacji z działań dążących do zachowania substancji i wartości zabytkowej zabytku.

Podkreślić należy zatem, że działania wojewódzkiego konserwatora zabytków z zakresu ochrony zabytków wnikające z art. 4 u.o.z. winny być dyktowane wyłącznie dobrem zabytku, nigdy zaś planami inwestycyjnymi lub interesem finansowym jego właściciela lub posiadacza.

W przypadku obiektów zabytkowych priorytetem działań jest zachowanie ich historycznego charakteru, co oznacza, że nie można wprost przenosić współczesnych norm budowlanych do oceny możliwości ich remontu i utrzymania. Ponadto wpis do rejestru zabytków nie wyklucza możliwości prowadzenia prac przy danym zabytku, dokonywania niezbędnych adaptacji i przebudów, jednakże nakłada na inwestora obowiązek uzyskiwania pozwoleń konserwatorskich od właściwego miejscowo wojewódzkiego konserwatora zabytków. Zamierzenia dotyczące budowy parkingów w rejonie zabudowań dworcowych, bądź inne inwestycje, pozostają w sferze planowania, nie dając pewności co do ich realizacji. Ponadto tut. organ wskazuje, że po wschodniej stronie głównego budynku dworca (teren poza obszarem, objętym niniejszym postępowaniem), w niewielkiej odległości, znajduje się duża przestrzeń, którą można zagospodarować na miejsca postojowe dla samochodów (obecnie już w ten sposób jest wykorzystywana - jako prowizoryczny parking).

Mimo że Burmistrz Czechowic-Dziedzic nie jest stroną niniejszego postępowania, tut. organ odnosząc się do stanowiska wyrażonego w piśmie dn. 21.07.2025 r., znak: UA.4120.6.2025, wskazuje na fakt, iż główny budynek dworca wpisano do rejestru zabytków w 2013 r. po postępowaniu prowadzonym z urzędu, a nie na wniosek Gminy Czechowice-Dziedzice. Ponadto twierdzenia, zawarte w "opinii konsultanta w zakresie konserwa- torskim" (aut. Ł. Konarzewski) są nietrafne, gdyż stawiają potrzebę zapewnienia miejsc parkingowych powyżej konieczności ochrony zabytku, ponadto różnicują obiekty, wchodzące w skład zespołu zabudowy.

W przypadku tej kategorii zabytków, wartość stanowi nie tylko forma architektoniczna budynków, ale także relacje przestrzenne między zabudową, jej historyczne rozplanowanie i kompozycja. Walory zabytkowe poszczególnych obiektów należy rozpatrywać w kontekście całości zespołu. Zespół zabudowy stacji kolejowej to specyficzna przestrzeń, która powstała w konkretnym celu, dla obsługi przewozu towarów i pasażerów. Jako zbiór obiektów o określonych cechach w przemyślany i uporządkowany sposób rozmieszczonych na określonym, wyodrębnionym obszarze w bezpośrednim sąsiedztwie torowiska kolejowego. To przestrzeń komponowana, a orzeczenie o odmowie wpisu do rejestru zabytków najpewniej spowodowałoby uszczuplenie i zaburzenie tej przestrzeni poprzez wyburzenie obiektów, tworzących zespół (zwłaszcza budynku rewidentu, co do którego właściciel wprost formułuje zamiar rozbiórki).

Ustawa przewiduje hierarchiczność objęcia zabytków formami ochrony i opieki. Zatem, aby obiekt mógł zostać wpisany do rejestru zabytków musi być obiektem wyróżniającym się wartościami historycznymi, przestrzennymi i naukowymi na tle innych dawnych obiektów, uzasadniającymi objęcie go najwyższym reżimem ochrony ustawowej (por. wyrok WSA w Warszawie, sygn. VII SA/Wa 10/23 z dn. 19.04.2023 r.). Omawiany zespół zabudowy posiada czytelne cechy dokumentu historii, a tut. organ w niniejszej decyzji jasno określił, co reprezentuje wartości zabytkowe tego obiektu i wykazał interes społeczny przemawiający za ich ochroną prawną. Jednocześnie rozpatrując niniejszą sprawę organ miał na uwadze, że z definicji zawartej w art. 3 pkt 1 u.o.z. nie wynika, aby jedynie obiekty wpisane do rejestru mogły być uznane za zabytek.

W art. 7 u.o.z. przewidziano bowiem następujące formy ochrony zabytków: wpis do rejestru (pkt 1), uznanie za pomnik historii (pkt 2), utworzenie parku kulturowego (pkt 3) oraz ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego (pkt 4). Ponadto, we współpracy z organem ochrony zabytków władze samorządowe tworzą gminne ewidencje zabytków, obejmujące również obiekty niewpisane do rejestru zabytków.

Należy bowiem zauważyć, że w rejestrze zabytków powinny się znajdować zabytki o ponadprzeciętnych wartościach historycznych, naukowych i artystycznych (jakie posiada niewątpliwe zespół zabudowy, wpisany do rejestru zabytków niniejszą decyzją). Podstawowymi kryteriami ich waloryzacji jest m.in. zachowanie przez zabytek w znacznej części autentycznej substancji zabytkowej, oryginalnych rozwiązań architektonicznych lub konstrukcyjnych, ewentualnie z nieznacznymi przekształceniami, bądź zharmonizowanymi ze sobą nawarstwieniami, które nie dominują jednak w pierwotnym wyrazie i odbiorze obiektu, jako zabytku. Jest to zgodne z naczelną zasadą działań konserwatorskich, polegających na dążeniu do zachowania substancji zabytkowej w możliwie najbliższej jego oryginalnej struktury i formy.

Celem ochrony zabytków jest m.in. zapewnienie warunków umożliwiających trwałe zachowanie zabytków, ich zagospodarowanie i utrzymanie. O istnieniu zaś chronionej wartości konkretnego obiektu decyduje stan zachowania, czyli autentyczność (zob. wyr. NSA z dnia 22.12.2015 r., sygn. akt II OSK 744/14). Należy przy tym rozróżnić ocenę stanu zachowania budynku jako jego stanu technicznego (stabilności elementów konstrukcyjnych, ich zawilgocenia, zagrzybienia, zmurszenia, uszkodzeń mechanicznych i biologicznych, zużycia budulca, itp.) od oceny stanu zachowania jako autentyczności substancji zabytkowej, tj. zakresu przekształceń i zmian wpływających na stopień zachowania wartości historycznej, artystycznej i naukowej obiektu (np. wymiana budulca na współczesne materiały, niezgodne z miejscową tradycją budowlaną, przebudowa brył zakłócająca ich pierwotną czytelność, zniszczenie detalu architektonicznego, itp.). Istotnym zagadnieniem jest także ewentualna odwracalności niekorzystnych zmian i możliwość rekonstrukcji zniszczonych elementów.

Chociaż wpis do rejestru zabytków powoduje dodatkowe obciążenia dla właścicieli i użytkowników nieruchomości, to jednak niedogodności z tego płynące (np. podwyższenie kosztów remontu czy też konieczność uzyskiwania dodatkowych pozwoleń) nie mogą stanowić przesłanki do rezygnacji z objęcia ochroną prawną cennych zabytków. W dobrze pojętym interesie społecznym jest zachowanie dla przyszłych pokoleń dziedzictwa historycznego oraz kulturowego regionu jako dobra wspólnego, co zagwarantowano w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 2 kwietnia 1997 r. (t.j.: Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483, ze zm.). Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji), stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju (art. 6 pkt 1 Konstytucji), a obowiązkiem obywatela jest troska o dobro wspólne (art. 82 Konstytucji).

Działanie Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w przedmiotowej sprawie, było zgodne z przepisem art. 4 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, stosownie do którego organy administracji publicznej sprawują ochronę zabytków poprzez m.in. zapewnienie warunków prawnych, umożliwiających trwałe zachowanie zabytków (pkt 1) oraz zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków (pkt 2). Wojewódzki konserwator zabytków ma prawo wszcząć postępowanie o wpis do rejestru zabytków zarówno na wniosek, jaki i z urzędu (art. 9 cyt. wyżej ustawy). Należy podkreślić, że ograniczenie własności nie wyklucza użytkowania nieruchomości, położonych w granicach wpisu do rejestru zabytków, zgodnie z ich funkcją i nie wkracza w istotę tego prawa, lecz ma na celu trwałe zachowanie i utrzymanie zabytkowych wartości chronionego zabytku.

Mając na uwadze powyższe, uznano, że stopień zachowania wartości historycznych, artystycznych i naukowych omawianego obiektu uzasadnia objęcie go ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków. Zgodnie z definicją prawną określoną w art. 3 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b ochronie i opiece podlegają historyczne zespoły budowlane, bez względu na stan zachowania. W art. 7 pkt 1 jako formę ochrony wskazano wpis do rejestru zabytków, dokonywany - zgodnie z art. 9 ust. 1 - na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym on się znajduje.